Wat meet een luchtkwaliteitsmeter? CO2, fijnstof en TVOC

Op het scherm van een moderne luchtkwaliteitsmeter staan soms tien waarden tegelijk. CO2, PM1.0, PM2.5, PM10, TVOC, HCHO, AQI, temperatuur, luchtvochtigheid. De afkortingen zien er wetenschappelijk uit en de cijfers hebben decimalen. Wat ze betekenen en hoeveel ze waard zijn, staat er niet bij.

Dat is jammer, want de waarden gaan elk over iets anders. CO2 vertelt of je moet ventileren. Fijnstof vertelt of er rook of kookdamp in de lucht hangt. TVOC en formaldehyde gaan over stoffen die uit verf, lijm en meubels komen. Wie dat door elkaar haalt, zet het raam open tegen een probleem dat van buiten komt, of koopt een luchtreiniger tegen iets wat een luchtreiniger niet oplost.

We hebben de specificaties van achttien luchtkwaliteitsmeters bestudeerd, van een eenvoudige PM2.5-meter tot een tafelmodel met tien waarden. In deze gids lopen we de meetgrootheden één voor één langs: wat het is, waar het vandaan komt en hoe betrouwbaar een consumentenmeter het meet.

CO2 is kooldioxide. Het zit van nature in de lucht, ongeveer 400 ppm buiten, en mensen en dieren ademen het uit. In een kamer met mensen en te weinig verse lucht loopt de concentratie op: boven de 1000 ppm wordt de lucht merkbaar bedompt, boven de 2000 ppm krijgen mensen last van sufheid en hoofdpijn.

CO2 is in die concentraties niet giftig. Het is een graadmeter. Waar veel CO2 hangt, hangt ook alles wat mensen verder uitademen en afgeven, en wordt er te weinig ververst. Daarom is CO2 de waarde waarmee je ventilatie beoordeelt. De oplossing is altijd dezelfde: lucht van buiten naar binnen halen.

Betrouwbaar meten gaat met een NDIR-sensor, die CO2 direct meet met infrarood licht. Een gangbare opgave is ±50 ppm plus 5% van de meetwaarde. Dit is de sensor in een luchtkwaliteitsmeter waar je het meest op kunt bouwen, mits het een echte NDIR-sensor is en de meter regelmatig verse lucht krijgt om zichzelf te kalibreren.

Nu de verwarring. CO, zonder de 2, is koolmonoxide. Dat is een heel andere stof: een giftig gas dat vrijkomt bij onvolledige verbranding in een geiser, kachel of cv-ketel. Koolmonoxide is al bij lage concentraties gevaarlijk en je ruikt het niet. Daarvoor bestaat de koolmonoxidemelder, met een andere sensor en een keurmerk.

De twee worden in productnamen en omschrijvingen vaak door elkaar gehaald. In ons onderzoek kwamen we twee voorbeelden tegen. Bij een tafelmodel met tien waarden staat in de producttitel op sommige plekken CO waar CO2 wordt bedoeld; de meter meet geen koolmonoxide. Bij een goedkope 3-in-1 meter noemen de productkenmerken koolmonoxide als meetwaarde, terwijl titel en beschrijving dat niet doen. Waarschijnlijk gaat het in beide gevallen om slordigheid bij het invoeren.

Het gevolg kan ernstig zijn. Wie denkt dat zijn luchtkwaliteitsmeter ook koolmonoxide bewaakt, kan de aanschaf van een echte melder achterwege laten. Voor de duidelijkheid: geen van de luchtkwaliteitsmeters die we hebben bekeken, is een koolmonoxidemelder. Heb je een gastoestel, open haard of kachel in huis, dan heb je een aparte CO-melder nodig, ongeacht wat er op het scherm van je luchtkwaliteitsmeter staat.

Een derde stof die soms opduikt is NOx, stikstofoxiden. Die komen van verbranding: gasfornuis, verkeer. Een enkele duurdere meter heeft er een sensor voor.

Sommige meters hebben nog een sensor die op het eerste gezicht niets met lucht te maken heeft. De Netatmo Healthy Home Coach meet naast CO2 (0 tot 5000 ppm, ±50 ppm of ±5%), temperatuur en luchtvochtigheid ook het geluidsniveau, van 35 tot 120 dB. De gedachte is dat een gezond binnenklimaat meer is dan lucht. Het apparaat heeft geen scherm, geeft met een lichtstrip een kleur aan en stuurt de rest naar een app met advies per profiel, bijvoorbeeld voor een babykamer. Fijnstof en VOC meet het niet. De prijs ligt op €79 tot €108. Het ontwerp is al jaren oud, wat kopers terugzien in de micro-USB-aansluiting.

Fijnstof bestaat uit zwevende deeltjes die zo klein zijn dat ze in de lucht blijven hangen. PM staat voor particulate matter, het getal erachter voor de maximale doorsnee in micrometers. PM10 zijn deeltjes kleiner dan 10 micrometer, PM2.5 kleiner dan 2,5 en PM1 kleiner dan 1. Ter vergelijking: een mensenhaar is ongeveer 70 micrometer dik.

Hoe kleiner, hoe dieper de deeltjes in de longen doordringen. PM10 blijft grotendeels hangen in neus en keel. PM2.5 komt tot in de longblaasjes. Daarom is PM2.5 de waarde waar de meeste aandacht naar uitgaat en die bijna elke fijnstofmeter toont. De eenheid is microgram per kubieke meter lucht.

Waar komt het vandaan? Binnenshuis vooral van verbranding en verhitting: bakken en braden, een houtkachel of open haard, kaarsen, wierook, roken. Van buiten komt het binnen via verkeer, houtstook van buren en, op sommige dagen, uit de wijde omgeving. Het verschil met CO2 is dat ventileren niet altijd helpt. Komt het fijnstof van je eigen fornuis, dan zet je een raam open en de afzuigkap aan. Komt het van de houtkachel van de buren, dan haal je het met een open raam naar binnen.

Een fijnstofmeter voor thuis werkt met een laser. Een ventilatortje zuigt lucht door een kamertje, een laser schijnt erdoorheen en een detector telt het licht dat door deeltjes wordt verstrooid. Uit dat aantal en de sterkte van de flitsen schat de meter de massa per kubieke meter. Het is dus een optische telling die wordt omgerekend, geen weging. De opgegeven nauwkeurigheid ligt bij de meters die er een noemen op ±10 tot ±15%.

Meters die PM1, PM2.5 en PM10 tegelijk tonen, hebben meestal één sensor. De drie waarden komen uit dezelfde telling en worden door software verdeeld over de maten. PM2.5 is daarvan de betrouwbaarste; PM10 is bij dit type sensor meer een afgeleide.

Twee voorbeelden laten de uitersten zien.

De Yuconn A13 Mini is een compacte meter die alleen PM2.5 meet, plus temperatuur en luchtvochtigheid. Het bereik is 0 tot 999 µg/m³ met ±15%, en het scherm knippert boven de 100 µg/m³. Hij werkt op drie AAA-batterijen of USB; op batterijen schakelt hij zichzelf uit om stroom te sparen. CO2 meet hij niet. De vochtmeting heeft een marge van ±8%, de ruimste die we zijn tegengekomen. Het is waarschijnlijk een generiek model dat ook onder een andere merknaam wordt verkocht. De prijs ligt op €67 tot €90.

De AirCheq Canairy Home combineert fijnstof met CO2. Het is een in Nederland ontwikkelde meter die PM2.5, CO2, temperatuur en luchtvochtigheid meet en dat vertaalt naar vier kleuren en pictogrammen: raam open, ventileren. Er is geen app of wifi. Het opgegeven CO2-bereik is 0 tot 2000 ppm, lager dan gebruikelijk. De naamgeving van de varianten is verwarrend: pas de duurdere Home+ meet volgens de variantenlijst ook VOC en NOx. De prijs ligt op €135 tot €182.

Een fijnstofmeter laat pieken zien, en die zijn leerzaam. Zet hem een week in de keuken en je ziet wat een gebakken ei doet, of de afzuigkap werkt en hoe lang het duurt voor de lucht weer schoon is.

VOC staat voor volatile organic compounds, vluchtige organische stoffen. Het is een verzamelnaam voor honderden stoffen die bij kamertemperatuur verdampen. De T in TVOC staat voor total: de som van alles bij elkaar.

De bronnen ken je aan de geur. Verse verf, nieuwe vloerbedekking, lijm, een nieuwe bank, schoonmaakmiddelen, luchtverfrissers, nagellakremover, een geprinte stapel papier. Ook koken, fruit en mensen zelf geven VOC af. Een deel is onschuldig, een deel irriteert de luchtwegen en een klein deel is bij langdurige blootstelling schadelijk. TVOC maakt daar geen onderscheid in. Het is één getal voor de hele soep.

Formaldehyde, afgekort HCHO, is één specifieke stof uit die groep. Het komt vrij uit spaanplaat, MDF, laminaat en sommige lijmen en isolatiematerialen, vooral als ze nieuw zijn. Het is een stof waar gezondheidsnormen voor bestaan, en daarom krijgt het op luchtkwaliteitsmeters een eigen regel.

De eenheid is meestal milligram per kubieke meter. Sommige meters tonen TVOC in ppb of als een index zonder eenheid.

Nu het eerlijke deel. De sensoren die consumentenmeters hiervoor gebruiken, zijn een stuk minder betrouwbaar dan een NDIR-sensor voor CO2. Het zijn halfgeleider- of elektrochemische sensoren die reageren op een hele familie stoffen. Een TVOC-sensor kan niet zien of het om alcohol uit een glas wijn gaat of om oplosmiddel uit verf. Een goedkope formaldehydesensor reageert vaak ook op alcohol en andere stoffen. De uitkomst hangt af van temperatuur en vochtigheid, en de sensoren verlopen sneller.

Fabrikanten die er open over zijn, geven een ruime marge op. De Inkbird IAQM-129-W is de enige meter in ons onderzoek die voor elke sensor een bereik en tolerantie noemt. TVOC: 0 tot 5,00 mg/m³ met ±15%. Formaldehyde: 0 tot 2,000 mg/m³ met ±15%. PM2.5 en PM10: 0 tot 999 µg/m³ met ±10%. CO2: 400 tot 5000 ppm met ±(50 ppm + 5%). Temperatuur ±1,5 °C en luchtvochtigheid ±5%. Het is een tafel- of wandmodel met een kleurenscherm van 6,1 inch, wifi, een app met 12 maanden historie en een accu die 80 uur meegaat in de ECO-modus. De handleiding is in het Engels. De prijs ligt op €143 tot €194.

Bij andere meters met TVOC en formaldehyde staat geen tolerantie vermeld. Dat hoeft niet te betekenen dat ze slechter zijn; je weet het alleen niet.

Hoe gebruik je deze waarden dan? Als trend, niet als meting. Staat TVOC elke ochtend laag en schiet het omhoog nadat je hebt gedweild, dan weet je wat je schoonmaakmiddel doet. Blijft formaldehyde wekenlang verhoogd in een kamer met nieuwe meubels en zakt het als je lucht, dan is dat een bruikbaar signaal om langer te ventileren. Maar een formaldehydewaarde van 0,08 op een consumentenmeter is geen bewijs dat je onder of boven een gezondheidsnorm zit. Daarvoor is een laboratoriummeting nodig.

De remedie is bij beide dezelfde: de bron wegnemen als dat kan, en ventileren. Nieuwe meubels en vloeren geven de eerste weken het meest af. Een luchtreiniger met een actief koolfilter vangt een deel; een filter dat alleen stof tegenhoudt, doet niets tegen gassen.

Tien getallen aflezen doet niemand elke dag. Daarom vatten veel meters alles samen in één oordeel: een kleur, een score of een pictogram.

De bekendste samenvatting is de AQI, de air quality index. Oorspronkelijk is dat een schaal die overheden gebruiken voor de buitenlucht: 0 tot 50 is goed, daarboven loopt het op via matig naar ongezond. Op een consumentenmeter is de AQI een eigen berekening van de fabrikant. Welke sensoren meewegen en hoe zwaar, staat zelden beschreven. De ene meter baseert de score vooral op fijnstof, de andere neemt TVOC en CO2 mee. Twee meters van twee merken kunnen in dezelfde kamer dus een andere AQI tonen zonder dat één van beide fout meet.

Voor kleuren geldt hetzelfde. Een stoplicht voor CO2 is redelijk eenduidig: groen tot ongeveer 1000 ppm, oranje tot 2000, rood daarboven, met kleine verschillen per merk. Bij meters die meerdere waarden meten, weet je niet welke waarde de kleur heeft omgezet. Staat het lampje op oranje, kijk dan welk getal is veranderd. Was het CO2, dan moet het raam open. Was het fijnstof na het koken, dan moet de afzuigkap aan. Was het TVOC na het schoonmaken, dan zakt het vanzelf als je even lucht.

Sommige meters maken het de gebruiker makkelijk met pictogrammen die een actie aangeven in plaats van een oordeel. Dat werkt goed voor huisgenoten die zich niet in ppm en microgrammen willen verdiepen, al blijkt uit reviews dat niet elk symbool vanzelf spreekt.

Welke waarden kun je nu vertrouwen? Een rangorde, van stevig naar wankel.

CO2 met een NDIR-sensor staat bovenaan. De techniek is volwassen, de opgave is concreet en er zijn onafhankelijke vergelijkingen.

Temperatuur en luchtvochtigheid volgen, met de kanttekening dat de marge op een luchtkwaliteitsmeter vaak ruimer is dan op een losse hygrometer: ±1 tot ±1,5 °C en ±5 tot ±8% zijn gewoon.

PM2.5 komt daarna. De lasersensoren zijn bruikbaar voor het zien van pieken en trends, met ±10 tot ±15%.

TVOC, formaldehyde en de AQI sluiten de rij. Bruikbaar om veranderingen te zien, niet om een exacte waarde aan te ontlenen.

Wat koop je dan? Begin bij het probleem. Is de lucht benauwd en word je moe wakker, dan gaat het om ventilatie en heb je CO2 nodig. Een gewone CO2-meter is dan genoeg. Heb je een houtkachel, woon je aan een drukke weg of kook je veel, dan is PM2.5 de waarde die erbij moet. Heb je net verbouwd of nieuwe meubels gekocht en ruik je dat, dan kan TVOC je helpen te zien wanneer het is uitgedampt.

Een alles-in-één-meter is aantrekkelijk omdat je niet hoeft te kiezen. Dat is een goede reden, zolang je weet dat de waarden op het scherm niet allemaal even hard zijn. Kijk bij de aanschaf of de fabrikant per sensor een nauwkeurigheid noemt, of er een modelnummer en documentatie bestaan, en of de meter gegevens bewaart. Zonder historie zie je alleen het moment, en luchtkwaliteit gaat juist over patronen.

En blijf je neus en je gezond verstand gebruiken. Een meter die groen aangeeft terwijl het naar verf ruikt, heeft geen gelijk.

Een luchtkwaliteitsmeter meet geen luchtkwaliteit maar een aantal losse dingen, en die gaan elk over iets anders. CO2 zegt of je moet ventileren. Fijnstof zegt of er rook of kookdamp hangt. TVOC en formaldehyde zeggen iets over wat er uit materialen en middelen verdampt. Een AQI of kleur is een samenvatting die per merk anders in elkaar zit.

Niet al die waarden zijn even betrouwbaar. Op CO2 met een NDIR-sensor kun je bouwen. PM2.5 is goed voor pieken en trends. TVOC en formaldehyde zijn op een consumentenmeter een aanwijzing, geen meting waar je een norm naast legt.

Onthoud het verschil tussen CO2 en CO. Geen van deze meters waarschuwt voor koolmonoxide; daarvoor is een aparte melder nodig.

Kies de meter bij je vraag. Wil je weten wanneer het raam open moet, dan volstaat CO2. Wil je meer zien, neem dan een model waarvan de fabrikant per sensor vertelt wat je mag verwachten.