Hoe nauwkeurig is een hygrometer? Zelf kalibreren

Je zet twee hygrometers naast elkaar en de ene zegt 48%, de andere 54%. Welke heeft gelijk? Mogelijk allebei. Een hygrometer geeft geen exacte waarde maar een waarde met een marge, en die marge is groter dan de meeste mensen denken.

Dat is geen reden om de meter weg te gooien. Het is wel een reden om te weten wat de getallen op de doos zeggen, waarom meters van elkaar afwijken en hoe je er zelf achter komt of de jouwe nog klopt. Daar is geen laboratorium voor nodig: een bakje, wat keukenzout en een nacht geduld zijn genoeg.

Voor deze gids hebben we de opgegeven toleranties van zestig hygrometers, luchtkwaliteitsmeters en weerstations naast elkaar gelegd. De scherpste belooft ±2% relatieve vochtigheid, de ruimste ±8%. Daartussen zit een wereld van verschil, en bij een flink deel van de meters staat er niets.

De nauwkeurigheid van een hygrometer wordt opgegeven als een marge in procentpunten relatieve vochtigheid. Staat er ±3% en wijst de meter 50% aan, dan ligt de werkelijke waarde tussen 47 en 53%. Bij ±5% is dat 45 tot 55%. Het is dus geen 3% van de aanwijzing, maar 3 punten erboven of eronder.

In het aanbod dat we bekeken, zijn grofweg drie klassen te onderscheiden.

De scherpste klasse zit rond ±2 tot ±3%. Dat zijn meetinstrumenten van fabrikanten die voor installateurs en laboratoria werken, en goed onderhouden analoge haarhygrometers. De testo 605i geeft ±2,0% op tussen 35 en 65% relatieve vochtigheid, de nauwste opgave die we zijn tegengekomen.

De middenklasse zit op ±5%. Dat is de gangbare waarde voor consumentenmeters die de moeite nemen een tolerantie te noemen: weerstations, wifi-hygrometers en de meeste CO2-meters met een vochtsensor. Het Bresser ClimateTemp NDH-NEO weerstation is een typisch voorbeeld: ±1 °C voor temperatuur en ±5% voor luchtvochtigheid, tussen 20 en 95%.

Daaronder zit een groep met ±8% of zonder enige opgave. Een fijnstofmeter die ook vocht toont met ±8% kan bij een aanwijzing van 55% in werkelijkheid op 47 of op 63% zitten. Dat is het verschil tussen droog en vochtig.

Er is nog een detail dat vaak wordt overgeslagen: de marge geldt meestal niet over de hele schaal. Dezelfde testo 605i gaat van ±2% naar ±3% zodra je onder 35% of boven 65% komt. Een professionele handmeter geeft ±3% op tussen 20 en 90% en ±4% daarbuiten. Een analoge haarhygrometer belooft ±3% in het midden- en hoge bereik en ±5% onder 25%. Aan de randen meet elke hygrometer slechter, en dat zijn net de zones waar je je zorgen maakt: heel droge lucht in de winter, heel vochtige lucht in een kelder.

Het meetbereik zelf is ook niet altijd 0 tot 100%. Meerdere consumentenmeters stoppen bij 80, 85 of 90%. In een badkamer of kelder kan de werkelijke waarde daarboven liggen, en dan zie je een getal dat niet meer klopt of helemaal geen getal.

Voor temperatuur gelden vergelijkbare klassen. Meetinstrumenten zitten op ±0,3 tot ±0,5 °C, consumentenmeters op ±1 °C, en een enkele op ±1,5 °C.

Wat heb je nodig? Voor comfort in huis is ±5% genoeg. Voor een muziekinstrument, een humidor of een archief wil je ±3% of beter. Voor een meting die in een rapport komt, wil je een instrument met een kalibratieverslag, een document waarin staat hoe dat specifieke exemplaar afwijkt van een referentie.

Dit is de vraag die het vaakst in reviews terugkomt. Iemand koopt een set met drie zenders, legt ze naast elkaar en ziet drie waarden. De conclusie is dan snel dat de meters niet deugen. Meestal is er iets anders aan de hand.

Ten eerste tellen toleranties bij elkaar op. Twee meters van ±5% mogen elk 5 punten afwijken, de ene naar boven en de andere naar beneden. Een verschil van 10 punten tussen die twee valt dan nog binnen de belofte van de fabrikant. Bij twee meters van ±3% is dat 6 punten. Een verschil van 4% tussen twee consumentenmeters zegt dus niets.

Ten tweede speelt de temperatuur mee, en sterker dan je zou denken. Relatieve vochtigheid is geen vaste eigenschap van de lucht; ze hangt af van de temperatuur. Warme lucht kan meer waterdamp bevatten, dus dezelfde lucht heeft bij een hogere temperatuur een lagere relatieve vochtigheid. Rond kamertemperatuur scheelt één graad ongeveer 3 procentpunten. Een meter die door zijn eigen elektronica een halve graad opwarmt, of die net in de zon lag, wijst dus ook een andere vochtigheid aan.

Dat verklaart waarom een afwijking van 1 °C zo vaak in reviews opduikt. Bij de TFA Multi-Sens, een basisstation met drie draadloze zenders, gaf de enige koper op Bol één ster omdat de zenders op 2 meter van elkaar tot 1 °C verschilden. Een opgegeven nauwkeurigheid hebben we voor dat model niet gevonden, maar bij consumentenmeters is ±1 °C de norm. Twee zenders die elk binnen die marge zitten, kunnen dus 2 °C uit elkaar liggen. Bij andere producten in ons onderzoek zagen we hetzelfde: een weerstation waarvan de binnentemperatuur 1 °C te laag leek, een wifi-station dat 0,5 °C afweek van een andere meter. Het zijn waarnemingen die kloppen en toch geen defect aantonen.

Ten derde is er de insteltijd. Een sensor heeft tijd nodig om de temperatuur en vochtigheid van zijn omgeving aan te nemen. Een koper van een set digitale meters zag de waarden na ongeveer een kwartier kloppen. Een fabrikant van een wifi-hygrometer noemt tot 30 minuten, en bij een CO2-meter met vochtsensor zijn volgens kopers de eerste uren nodig. Wie meters vergelijkt vlak nadat ze uit de doos, de brievenbus of een andere kamer komen, vergelijkt meters die nog onderweg zijn.

Ten vierde meet je zelden precies dezelfde lucht. Twintig centimeter verderop, dichter bij het raam of bij je eigen adem, is het anders.

Wil je meters eerlijk vergelijken, leg ze dan dicht bij elkaar op een tafel midden in de kamer, uit de zon en uit de tocht, en wacht minstens een uur. Noteer de verschillen. Blijven die binnen de opgetelde toleranties, dan is er niets mis. Het nuttige is dat je daarna weet hoe je meters zich tot elkaar verhouden: als zender 2 altijd 3% hoger zit dan zender 1, trek je dat er voortaan af.

Onderling vergelijken zegt alleen of meters het met elkaar eens zijn. Om te weten of een meter het bij het rechte eind heeft, heb je een bekende luchtvochtigheid nodig. Die maak je zelf met keukenzout.

Het principe: een verzadigde zoutoplossing in een afgesloten ruimte brengt de lucht erboven op een vaste relatieve vochtigheid. Voor gewoon keukenzout is dat 75%. Het werkt omdat het natte zout net zo lang water opneemt of afgeeft tot de lucht in evenwicht is.

Zo doe je het. Doe een paar eetlepels keukenzout in een schoteltje of dopje en voeg een paar druppels water toe, net genoeg voor een natte pap. Het zout mag niet oplossen: er moeten korrels blijven liggen. Is het een plasje geworden, doe er dan zout bij. Zet het schoteltje samen met de hygrometer in een luchtdichte bak of een hersluitbare zak. De meter mag het zout niet raken. Sluit af en zet de bak op een plek met een stabiele temperatuur, uit de zon. Een natte spons of vochtige doek in plaats van zout werkt niet: dan weet je alleen dat het vochtig is in de bak, niet hoe vochtig.

Wacht een aantal uren; een nacht is het veiligst. Open de bak niet tussendoor, want dan begint het evenwicht opnieuw. Lees daarna af, liefst door de wand van de bak of de zak heen.

Staat er 75%, dan klopt je meter op dat punt. Staat er 71%, dan wijst hij 4 punten te laag aan. Vergelijk dat met de opgegeven tolerantie. Een meter van ±5% die op 71% uitkomt, doet wat de fabrikant belooft.

Waarom 75% en niet een ander punt? Op een forum voor eigenaren van haarhygrometers wordt een tweede methode beschreven: het instrument een nacht buiten leggen en afstellen op ongeveer 98%, omdat de lucht 's nachts bijna verzadigd is. De gebruikers daar vinden de zoutmethode praktischer en nauwkeuriger. Afstellen op bijna 100% kalibreert een deel van de schaal dat je binnenshuis zelden ziet, en hoe vochtig de nachtlucht precies was, weet je niet. Rond 75% zit je dichter bij de waarden waar het in huis om gaat, en het punt ligt vast.

De zoutmethode heeft grenzen. Je controleert één punt van de schaal. Een meter die op 75% klopt, kan op 35% nog steeds afwijken. Voor thuis is dat voldoende. Wie twee punten wil, kan met andere zouten andere vaste waarden maken, maar dat gaat verder dan de meeste mensen nodig hebben.

Doe de test bij kamertemperatuur en beweeg de bak niet. En verwacht geen wonderen van een meter die bij 80% stopt met meten: daar zit 75% dicht tegen de rand van het bereik.

Wat je met de uitkomst doet, hangt af van het type meter.

Een analoge haarhygrometer stel je bij. Achterop of opzij zit een stelschroefje waarmee je de wijzer verdraait. De Fischer haar-hygrometer met thermometer is zo'n instrument: echt haar als meetelement, een opgave van ±3% tussen 20 en 100% relatieve vochtigheid plus één schaalverdeling, en volgens de fabrikant regelmatige bijstelling nodig. Bij haar hoort ook regenereren. Haar dat lang in droge lucht heeft gehangen, verliest veerkracht en moet eerst een tijd in zeer vochtige lucht verblijven voordat het weer goed reageert. De zoutproef doet beide in één keer: het haar neemt vocht op bij 75% en je stelt daarna de wijzer op die waarde. Een redelijk ritme is één of twee keer per jaar, rond het stookseizoen.

Analoge instrumenten met een synthetisch element hebben dat regenereren niet nodig. Controleren kan nog steeds, en als er een stelschroef op zit, kun je bijstellen.

Stel bij in kleine stappen en haast je niet. Draai de schroef een fractie, wacht tot de wijzer stilstaat en kijk opnieuw. Doe het direct nadat het instrument uit de bak met zout komt, want in de droge kamerlucht begint de wijzer binnen een paar minuten te zakken. Raak het haar zelf niet aan: vet van je vingers maakt het ongevoelig voor vocht.

Een digitale meter heeft bijna nooit een knop om de aanwijzing te corrigeren. Daar noteer je de afwijking. Een stickertje op de achterkant met "+4%" is geen elegante oplossing, maar het werkt. Het voordeel van noteren is dat je ook bij een goedkope meter weet waar je aan toe bent.

Wanneer vervang je een meter? Als de afwijking ruim buiten de opgegeven tolerantie valt en je de meter nodig hebt voor iets waar het op aankomt. Een kamermeter van ±5% die 6 punten afwijkt, hoef je niet weg te gooien als hij alleen laat zien of de luchtbevochtiger aan moet. Dezelfde afwijking bij een meter naast een cello is een ander verhaal.

Voor wie de afwijking zwart op wit moet hebben, is er het kalibratieverslag. Sommige professionele meters worden ermee geleverd. Daarin staat hoe dat ene exemplaar is vergeleken met een referentie. Voor een geschil over vocht in een huurwoning of een meting in een installatierapport is dat de enige vorm die overtuigt.

Tot slot: herhaal de controle. Sensoren verlopen. Een meter die nu klopt, kan over twee jaar een paar punten zijn verschoven, zeker als hij lang in zeer vochtige of zeer droge lucht heeft gestaan. Eén keer per jaar een nacht in de bak met zout is genoeg om dat in de gaten te houden.

Een hygrometer is nauwkeurig binnen een marge, en die marge staat op de doos of ontbreekt. ±2 tot ±3% is scherp, ±5% is gewoon en alles daarboven is een indicatie. Aan de randen van de schaal wordt elke meter minder precies.

Twee meters die van elkaar verschillen, zijn daarmee niet kapot. Tel de toleranties op, denk aan de temperatuur en geef ze een uur om tot rust te komen. Wil je weten wie er gelijk heeft, zet ze dan een nacht in een afgesloten bak met nat keukenzout en kijk of er 75% staat.

Een haarhygrometer stel je daarna bij. Bij een digitale meter schrijf je de afwijking op. En als het ergens echt op aankomt, koop je een instrument met een opgegeven tolerantie en een kalibratieverslag. Voor alle andere gevallen is een gewone meter waarvan je de afwijking kent, beter dan een dure waarvan je hem niet kent. Herhaal de controle één keer per jaar, want sensoren en haar verlopen allebei.