Helpt een daglichtlamp tegen winterdepressie?

Eind oktober gaat de klok een uur terug, en voor veel mensen voelt dat als het startschot van een lange, donkere periode. Je gaat in het donker de deur uit en komt in het donker thuis. Bij de meeste mensen blijft het bij wat minder energie. Maar volgens psycholoog Douwe van Tuinen van de polikliniek winterdepressie van het UMCG heeft ongeveer 3 procent van de Nederlanders een winterdepressie. Dat zijn er, afhankelijk van de schatting, tussen de 480.000 en ruim 500.000.

De vraag die we voor deze uitleg wilden beantwoorden: helpt daglicht uit een lamp daar echt tegen, of is dat vooral een verkoopverhaal? We hebben de publieksinformatie van Thuisarts (gebaseerd op de richtlijn van huisartsen), patiënteninformatie van het Amphia ziekenhuis, overzichtsartikelen uit het Tijdschrift voor Psychiatrie en drie meta-analyses van gecontroleerde studies naast elkaar gelegd.

Het antwoord is duidelijker dan we vooraf verwachtten. Lichttherapie geldt bij winterdepressie als eerste behandeling, en in ruim twintig gecontroleerde studies is het effect beter dan placebo. Tegelijk zijn er grenzen: het bewijs komt uit kleine studies, niet iedereen reageert, en lichttherapie vervangt geen hulp als de klachten ernstig zijn. Hieronder lees je wat een winterdepressie is, wat het onderzoek laat zien, hoe je lichttherapie thuis aanpakt en wanneer je naar de huisarts gaat.

Niet iedereen die in november moe en lusteloos is, heeft een winterdepressie. Het onderscheid is van belang, omdat het bepaalt wat je kunt verwachten en wanneer je hulp zoekt.

Een winterdip is volgens psycholoog Lidewy Hendriks, die voor de organisaties Korrelatie en MIND werkt, veel minder heftig dan een depressie. Je hebt minder zin in dingen, je bent wat sneller moe, maar je functioneert gewoon.

Bij een winterdepressie gaat het verder. Thuisarts spreekt van een winterdepressie als je twee jaar achter elkaar in de herfst of winter een depressie hebt, en de klachten in de lente steeds weer verdwijnen. Het gaat om de klachten die bij een depressie horen: een somber gevoel, bijna nergens plezier in hebben, je leeg en niks waard voelen, geen energie hebben en heel moe zijn. Verder noemt Thuisarts een paar klachten die bij een winterdepressie vaak voorkomen:

Je wilt veel slapen.
Je wilt veel eten, vooral zoete dingen, waardoor je vaak zwaarder wordt.
Je bent sneller boos en huilt sneller, en kritiek komt harder aan.
Je armen en benen voelen zwaar.

Het Amphia ziekenhuis beschrijft ook mildere vormen: een jaarlijks terugkerende moeheid in de winter, minder behoefte aan sociaal contact, of moeite met concentreren op het werk.

Waar komt het door? Thuisarts noemt minder daglicht als waarschijnlijke oorzaak. Daglicht bepaalt hoeveel melatonine er in je lichaam is, het hormoon dat je slaap-waakritme regelt. Bij weinig daglicht heb je meer melatonine, en daar kun je overdag last van hebben: je voelt je moe, slaperig en somber. Ook serotonine speelt waarschijnlijk een rol. Minder licht kan zorgen voor minder serotonine, wat een somber gevoel kan geven.

Helemaal opgehelderd is het niet. Een overzichtsartikel in het Tijdschrift voor Psychiatrie stelt dat onderzoek naar de oorzaak en het werkingsmechanisme van lichttherapie nog geen eenduidige resultaten heeft opgeleverd. Opvallend is ook dat de cijfers in Europa doorgaans lager liggen dan in de Verenigde Staten, en dat er in Europa nauwelijks aanwijzingen zijn dat het vaker voorkomt naarmate je noordelijker woont.

Nieuw is het verschijnsel niet. Winterdepressie werd begin jaren tachtig voor het eerst als aandoening beschreven, maar al in de klassieke oudheid werd de invloed van de seizoenen op het welzijn opgemerkt, aldus hetzelfde tijdschrift. Sinds die eerste beschrijving is lichttherapie de behandeling van eerste keus geworden.

De vraag of lichttherapie werkt, is beter onderzocht dan je zou denken. We hebben drie meta-analyses bekeken: onderzoeken die de resultaten van een reeks gecontroleerde studies bundelen.

De meest geciteerde verscheen in 2020 in het vakblad Psychotherapy and Psychosomatics. De onderzoekers selecteerden 19 studies waarin fel licht (minimaal 1.000 lux) werd vergeleken met een placebo: gedimd licht of een nepapparaat. Fel licht deed het beter, zowel op de depressiescores (18 studies, 610 patiënten) als op het aantal mensen dat op de behandeling reageerde (16 studies, 559 patiënten). De kans op een goede reactie was 1,42 keer zo groot als bij placebo. De onderzoekers concluderen dat lichttherapie een effectieve behandeling is voor winterdepressie.

Ze plaatsen er wel een kanttekening bij. De studies waren klein tot middelgroot, verschilden onderling in opzet en hadden een matig tot hoog risico op vertekening. Grotere studies van hoge kwaliteit zijn volgens de auteurs nodig.

Een eerdere analyse, gepresenteerd in 2016 en gebaseerd op 23 studies, kwam tot een vergelijkbaar effect. En een Taiwanese meta-analyse uit 2026, op basis van 17 gecontroleerde studies, vond een duidelijk effect na twee weken behandeling, maar nog niet na één week. De auteurs adviseren daarom minimaal twee weken lichttherapie.

De Belgische consumentenorganisatie Test-Aankoop vat het samen in percentages: bij lichttherapie reageert 50 tot 80 procent van de mensen, bij placebo 36 tot 46 procent. Ook Test-Aankoop wijst op de kleine studies.

Die placebocijfers verdienen aandacht. Een derde tot bijna de helft van de mensen die voor een nep-lamp zaten, voelde zich ook beter. Dat komt deels doordat aandacht, een vast ochtendritme en de verwachting van verbetering zelf al iets doen. Het betekent dat je eigen ervaring na een week niet automatisch bewijst dat de lamp werkt. Maar het verschil tussen echte en nep-therapie is in de studies wel steeds aanwezig.

En hoe zit het met de lichtere winterdip? Daar is minder onderzoek naar. Thuisarts beschrijft lichttherapie specifiek bij winterdepressie. Veel mensen met een winterdip ervaren een daglichtlamp als prettig, en de risico's zijn klein, maar de onderbouwing is minder stevig.

Tot slot de positie in de zorg. Thuisarts, waarvan de tekst is gebaseerd op de richtlijn voor huisartsen over depressie, noemt lichttherapie als eerste behandeling bij een winterdepressie. Het Amphia ziekenhuis start na de diagnose direct met lichttherapie: tien dagen lang een half uur per dag voor een lichtbak van 10.000 lux. Ook het UMCG biedt de behandeling aan op zijn polikliniek.

Je hoeft niet naar het ziekenhuis voor lichttherapie. Thuisarts beschrijft hoe je het jezelf geeft, met een lamp die je huurt of koopt bij een thuiszorgwinkel of online. De lamp moet 10.000 lux wit licht geven. De stappen:

Begin meteen als je wakker bent.
Ga ongeveer 35 cm voor de lamp zitten.
Houd je ogen open, maar kijk niet in de lamp.
Blijf 30 minuten zitten; lezen, ontbijten, je opmaken of scheren mag.
Doe dit elke ochtend, een week lang.

Meestal merk je volgens Thuisarts binnen een week verbetering, en vaak is één week genoeg. Merk je niet genoeg, ga dan nog een of twee weken door. Bij sommige mensen duurt het twee tot vier weken. Na zes weken heeft doorgaan volgens Thuisarts geen zin meer als het niet helpt.

Waar je bij het kopen op moet letten, is die 35 cm. Veel lampen halen 10.000 lux alleen op 10 tot 15 cm. Op 35 cm krijg je dan een fractie, en is een half uur niet genoeg. Test-Aankoop en Stiftung Warentest hanteren als vuistregel: 10.000 lux vraagt ongeveer 30 minuten, 5.000 lux een uur, 2.500 lux twee uur.

De Beurer TL 85 laat zien hoe je dat in de praktijk toepast. De lamp heeft een groot lichtvlak van ongeveer 30 x 37 cm. Volgens de therapietabel haalt hij 10.000 lux op circa 25 cm, 5.000 lux op circa 35 cm en 2.500 lux op circa 45 cm, met een timer van 30, 60, 90 of 120 minuten. Zit je op de 35 cm van Thuisarts, dan krijg je volgens die tabel 5.000 lux en zet je de timer op 60 minuten. Wil je het bij een half uur houden, schuif dan naar 25 cm. Stiftung Warentest koos de TL 85 eind 2025 als testwinnaar van 19 lampen, met het oordeel 'gut' (1,8) volgens een persbericht van Beurer. De lamp is geregistreerd als medisch hulpmiddel, heeft geen dimmer en valt in de prijsklasse van €119 tot €161.

Lichttherapie heeft weinig bijwerkingen, maar ze komen voor. Thuisarts noemt misselijkheid, hoofdpijn, vermoeide ogen en onrust. Wie de lamp te laat op de dag gebruikt, kan moeilijk in slaap vallen. Een Bol-reviewer van een Beurer-lamp werd duizelig op 20 cm en zette de lamp daarom op 35 cm, met een sessie van een uur. Zo'n aanpassing is prima: verder weg en langer werkt volgens de vuistregel net zo goed.

Nog drie tips uit de praktijk. Zet de lamp schuin in je gezichtsveld, zodat je er niet in staart. Houd een vast tijdstip aan; je klok reageert op regelmaat. En houd bij hoe je je voelt. Innolux raadt aan een logboekje bij te houden met duur, tijdstip en effect, zodat je na twee weken kunt zien of er iets verandert.

Voor lichttherapie bij een winterdepressie gelden een paar harde eisen. Psycholoog Douwe van Tuinen van het UMCG noemde ze tegenover het consumentenprogramma Radar: de UV-straling moet zijn uitgefilterd, en de lamp moet 10.000 lux geven op een ruime afstand, zodat je er niet bovenop hoeft te zitten. Thuisarts voegt daar wit licht aan toe. Test-Aankoop raadt een lichtvlak van ongeveer 1.000 cm² aan en adviseert een lamp die als medisch hulpmiddel is geregistreerd.

Die 'ruime afstand' is in de praktijk het lastigste punt. In ons overzicht van 30 lampen halen er maar twee de 10.000 lux op meer dan 35 cm. De Innolux Lucia is daar een voorbeeld van. Deze rechthoekige lamp van het Finse Innolux meet 65 x 30 cm en haalt volgens Bol 10.000 lux op 51 cm, 5.000 lux op 77 cm en 2.500 lux op 102 cm; de fabrikant noemt 55 cm voor de 10.000 lux. Op de 35 cm van Thuisarts zit je dus ruim boven de therapiedosis, en je kunt gerust verder weg aan tafel zitten. De lamp is dimbaar, kan aan de wand worden gemonteerd en weegt 3 kg. Een timer ontbreekt, en op Bol staat hij als niet medisch vermeld, al noemt de fabrikant geen klasse. Reviews zijn er nog niet. De Lucia valt in de prijsklasse van €271 tot €366.

Het hoeft niet zo duur. Van Tuinen zei tegen Radar dat je in de zomer een goede lamp al voor ongeveer vijftig euro koopt. Een voorbeeld uit die klasse is de medisana LT 460, een platte lamp van ongeveer 500 gram met twee lichtintensiteiten en een opbergtas. Hij haalt 10.000 lux op 10 cm. medisana adviseert de lamp op 20 tot 30 cm schuin naast het gezicht te zetten en, afhankelijk van de intensiteit, een tot twee uur te gebruiken. Dat is eerlijk: op die afstand is de lichtsterkte lager en moet je langer zitten.

De LT 460 heeft op Bol 38 reviews met een gemiddelde van 4,2 uit 5. Van de zes die we konden lezen, waren vier positief over energie en het handzame formaat. Twee reviewers merkten weinig of geen effect, een van hen na drie weken dagelijks gebruik. Dat past bij wat het onderzoek laat zien: niet iedereen reageert. Stiftung Warentest nam de lamp mee in zijn test; het cijfer is niet openbaar. De fabrikant noemt hem een medisch hulpmiddel, maar de specificaties op Bol zeggen 'niet medisch'. De LT 460 valt in de prijsklasse van €46 tot €63.

Twijfel je of lichttherapie bij je past? Dan is huren een goede tussenstap. Thuisarts noemt die mogelijkheid zelf, en op de site Hulpmiddelenwijzer vind je waar je een lamp kunt kopen.

Lichttherapie is een goede eerste stap, maar geen eindstation. Thuisarts adviseert om met je huisarts te praten als de lamp na twee of drie weken niet helpt, als je geen lamp kunt gebruiken, of als lichttherapie om een andere reden niet bij je past. De huisarts kan je dan helpen met gesprekken bij de praktijkondersteuner. Helpt dat niet genoeg, dan kun je samen kijken naar een behandeling bij een psycholoog of naar medicijnen tegen depressie.

In een paar situaties is het verstandig om vóór de eerste sessie met je huisarts te overleggen. Thuisarts noemt:

Een ziekte van het netvlies, zoals retinitis pigmentosa.
Ziektes die schade aan je ogen kunnen geven, zoals diabetes en reumatoïde artritis.
Een huidziekte zoals zonneallergie.
Medicijnen die je gevoeliger maken voor licht, zoals plaspillen of bepaalde pijnstillers (NSAID's).

Test-Aankoop noemt ook de bipolaire stoornis. Bij mensen met een bipolaire aanleg kan fel licht een manische periode uitlokken. De meta-analyse uit 2020 wijst erop dat een bipolair verloop bij seizoensgebonden depressie vaak voorkomt. Herken je periodes waarin je juist heel veel energie hebt, weinig slaap nodig hebt of onrustig bent, overleg dan eerst.

Naast de lamp geeft Thuisarts adviezen die bij elke depressie helpen, ook in de winter:

Doe elke dag dingen op vaste tijden.
Ga elke dag naar buiten.
Beweeg.
Houd contact met andere mensen en doe dingen samen.

Vooral dat 'elke dag naar buiten' is bij een winterdepressie meer dan een algemeen advies. Ook op een bewolkte winterdag is het licht buiten feller dan in een huiskamer, en een ochtendwandeling combineert licht met beweging. Psycholoog Lidewy Hendriks zei tegen het programma Radar dat het voor zowel een winterdip als een winterdepressie helpt om in beweging te blijven en voldoende activiteit in de buitenlucht te hebben.

Wil je contact met anderen die hetzelfde meemaken? Thuisarts verwijst naar de Depressie Vereniging en MIND blue. Over lichttherapie zelf vind je ook informatie bij Wij zijn MIND.

En als het zwaarder wordt: voel je je zo somber dat je niet meer weet hoe je verder moet, of denk je aan de dood, wacht dan niet tot de lamp zijn werk doet. Neem contact op met je huisarts of, buiten kantooruren, de huisartsenpost. Bij gedachten aan zelfdoding kun je dag en nacht anoniem praten met 113 Zelfmoordpreventie via 113 of 0800-0113, of chatten via 113.nl.

Daglicht helpt bij een winterdepressie, en een daglichtlamp is een erkende manier om dat licht binnen te halen. Thuisarts noemt lichttherapie de eerste behandeling, en meta-analyses van 17 tot 23 gecontroleerde studies laten een effect zien dat groter is dan placebo, al zijn de studies klein. Het duidelijkste effect verschijnt na een tot twee weken.

Wil je het zelf proberen: kies een UV-vrije lamp van 10.000 lux die die waarde op een prettige afstand haalt, zet hem direct na het opstaan schuin in je gezichtsveld en houd het minstens een week vol. Met een groot lichtvlak, zoals bij de Beurer TL 85 of de Innolux Lucia, zit je op de 35 cm die Thuisarts adviseert. Met een compacte lamp zoals de medisana LT 460 zit je dichterbij of langer.

Merk je na twee tot drie weken niets, heb je een oogziekte, diabetes of een bipolaire aanleg, of worden de klachten zwaarder, ga dan naar de huisarts. Lichttherapie is een goede eerste stap, geen vervanging van hulp.