Analoge hygrometer: werking, onderhoud en regenereren

Een haarhygrometer is een van de weinige meetinstrumenten in huis die nog werken zoals ruim tweehonderd jaar geleden. Geen sensor, geen batterij: een bundel haren die krimpt en uitzet, en een wijzer die dat volgt. Goed onderhouden meet zo'n instrument net zo scherp als een digitale handmeter van een meetinstrumentenmerk.

Dat onderhoud is waar het vaak misgaat. Veel analoge hygrometers hangen jaren aan de muur zonder dat iemand ernaar omkijkt, en wijzen dan veel te laag aan. De eigenaar concludeert dat analoog niet nauwkeurig is. Dat klopt niet; het instrument is uitgedroogd.

We hebben de documentatie van vijf analoge hygrometers van twee Duitse fabrikanten bestudeerd, samen met de ervaringen van eigenaren die hun instrument zelf bijstellen. In deze gids lees je hoe het haarelement werkt, wat een synthetisch element anders doet, hoe je regenereert en bijstelt, en wat je verder met een analoog instrument kunt.

Haar neemt waterdamp op uit de lucht. Daarbij wordt het langer; droogt de lucht, dan krimpt het weer. Het effect is klein, in de orde van een paar procent van de lengte tussen kurkdroog en verzadigd, maar het is herhaalbaar. Dat maakt haar bruikbaar als meetelement.

In een haarhygrometer is een bundeltje haren gespannen tussen een vast punt en een hefboom. Een veertje houdt de bundel strak. Wordt het haar langer, dan geeft de hefboom mee en draait de wijzer naar een hogere waarde. De schaal is niet gelijkmatig verdeeld, omdat haar bij lage vochtigheid sterker reageert dan bij hoge.

Fabrikanten gebruiken echt haar dat speciaal is behandeld, onder meer ontvet, zodat het sneller en gelijkmatiger vocht opneemt. Een vakhandel beschrijft het haar in de instrumenten van Fischer als speciaal behandeld mensenhaar dat snel reageert op veranderingen.

De Fischer haar-hygrometer met thermometer laat zien wat zo'n element kan. Het is een rond instrument van 103 mm in een behuizing van roestvast staal, met een haarhygrometer en een bimetaalthermometer. De opgegeven nauwkeurigheid is ±3% relatieve vochtigheid tussen 20 en 100%, plus één schaalverdeling voor het aflezen; de thermometer meet met ±1 K. Het bereik van de hygrometer loopt van 0 tot 100%. Volgens de beschrijving meet het haar onafhankelijk van de temperatuur en is het instrument geschikt voor binnen en buiten. Er staat ook bij wat het kost in tijd: regelmatige bijstelling is nodig. De prijs ligt op €84 tot €113.

Twee eigenschappen van haar moet je kennen.

De eerste is dat het aan de droge kant minder precies wordt. Een verwant instrument van dezelfde fabrikant geeft ±3% op in het midden- en hoge bereik en ±5% onder 25% relatieve vochtigheid. In een verwarmd huis tijdens een vorstperiode, waar de lucht tot 25 of 30% kan zakken, zit je dus aan de rand van wat het element goed kan.

De tweede is dat haar een geheugen heeft. Blijft het lang in droge lucht, dan verliest het veerkracht en komt het bij een stijgende vochtigheid niet meer op de oude lengte terug. De wijzer blijft achter. Dat is geen slijtage; het is omkeerbaar. Brengt je het haar een tijd in zeer vochtige lucht, dan herstelt het. Die behandeling heet regenereren en komt verderop aan bod.

Bij plotselinge temperatuurschommelingen kan een haarelement even van slag zijn. Draag je het instrument van een koude gang naar een warme kamer, geef het dan een half uur voordat je afleest.

Een haarhygrometer heeft geen stroom nodig en geen elektronica die veroudert. Het haar zelf gaat bij goed onderhoud lang mee. Wat een instrument de das omdoet, is vuil, vet (kookdampen, sigarettenrook) en hitte.

Niet iedereen wil een instrument dat aandacht vraagt. Daarvoor bestaat het synthetische element: een kunstvezel of kunststofstrip die op dezelfde manier reageert op vocht als haar en op dezelfde manier een wijzer aandrijft.

Het voordeel is dat kunststof niet uitdroogt zoals haar. Regenereren hoeft niet. Je hangt het instrument op en het blijft binnen zijn tolerantie zonder dat je er iets aan doet. Het nadeel is die tolerantie zelf, die ruimer is.

De Fischer Binnenklimaat Hygrometer is een voorbeeld. Het instrument meet 100 mm in doorsnee, is 1,8 cm diep en weegt 98 gram zonder voet. Een synthetische hygrometer en een bimetaalthermometer zitten samen in een behuizing van roestvast staal. De opgave is ±5% relatieve vochtigheid tussen 30 en 95%, bij een meetbereik dat volgens de ene bron bij 20% begint en volgens de andere bij 10%. De thermometer meet van 0 tot 40 °C met ±1 K. Een vakhandel beschrijft het als een verbeterde versie van een ouder model, mechanisch, en niet geschikt voor buiten.

Op de schalen staan gemarkeerde comfortzones. Dat is het idee achter een comfortmeter: je hoeft geen getal te lezen. Staan beide wijzers in het gekleurde vlak, dan zit het binnenklimaat volgens de fabrikant goed. Dat werkt ook voor huisgenoten die niet weten wat 45% zegt.

Een koper op Bol noemt het instrument overzichtelijk, nauwkeurig en informatief. Zijn enige minpunt: er zit geen standaard bij, dus het kan alleen aan de muur. Bij een vakhandel is er een uitvoering met een houten voet. Het loont dus om te kijken welke variant je bestelt. De prijs ligt op €59 tot €80.

Wat betekent ±5% tegenover ±3%? Bij een aanwijzing van 50% zit de werkelijke waarde tussen 45 en 55%, tegenover 47 tot 53% bij haar. Voor de woonkamer is dat verschil niet relevant. Je wilt weten of het te droog, in orde of te vochtig is, en die drie zones liggen ver genoeg uit elkaar. Voor een vitrine met een viool, waar je binnen 45 tot 55% wilt blijven, is de marge van een synthetisch element even breed als het doelgebied zelf. Daar is haar de betere keuze.

Er zijn ook analoge instrumenten waarbij de fabrikant niet vermeldt welk element erin zit. Bij een compacte comfortmeter van een ander Duits merk hebben we dat niet kunnen achterhalen, en ook geen nauwkeurigheid of meetbereik. Dat is op zich geen diskwalificatie, maar het bepaalt wel welk onderhoud erbij hoort. Vraag het na bij de verkoper als het voor jou uitmaakt.

Ook een synthetisch instrument kun je controleren. De zoutproef uit de volgende sectie werkt voor elk type hygrometer. Het verschil is dat het bij haar een vast onderdeel van het bezit is en bij kunststof een steekproef.

Kort gezegd: haar voor wie scherp wil meten en het onderhoud erbij neemt, synthetisch voor wie een mooi instrument wil dat zonder omkijken een bruikbare indicatie geeft.

Regenereren is het haar weer soepel maken door het een tijd in zeer vochtige lucht te houden. Bijstellen is de wijzer daarna op de juiste waarde zetten. Je doet ze samen.

Eigenaren van Fischer-haarhygrometers beschrijven op een Oostenrijks bouwforum twee methoden.

De eerste is de nachtmethode. Je legt het instrument een nacht buiten, beschut tegen regen. De lucht is 's nachts bijna verzadigd, het haar neemt vocht op, en 's ochtends stel je de wijzer op ongeveer 98%. Het is eenvoudig en kost niets.

De tweede is de zoutmethode. Je maakt een natte pap van keukenzout met een paar druppels water in een schoteltje. Het zout mag niet oplossen; er moeten korrels blijven liggen. Het schoteltje gaat samen met de hygrometer in een luchtdichte bak of hersluitbare zak, zonder dat het zout het instrument raakt. Na een aantal uren, liefst een nacht, heeft de lucht in de bak een vaste relatieve vochtigheid van 75%. Je leest af door de wand heen en stelt de wijzer daarna op 75%.

De forumgebruikers vinden de zoutmethode praktischer en nauwkeuriger, om een logische reden. Wie afstelt op bijna 100%, kalibreert het uiteinde van de schaal. Daar kom je binnenshuis nooit, en je weet ook niet of de nachtlucht 95 of 99% was. Rond 75% zit je dichter bij de waarden die in huis voorkomen, en het punt ligt vast. Eén gebruiker meldt ook dat twee exemplaren bij de nachtmethode verschillend reageerden: het ene bleef op 100% staan, het andere liep door tot 120%. Het is een enkele ervaring, maar het illustreert dat de schaal aan het einde minder betrouwbaar is.

Je kunt de twee combineren: een nacht buiten of een uur in een vochtige doek gewikkeld om te regenereren, en daarna de zoutproef om af te stellen.

Het bijstellen zelf gaat met een stelschroefje, meestal aan de achterkant en bereikbaar door een gaatje in de behuizing. Draai in kleine stappen met een passende schroevendraaier en wacht na elke stap tot de wijzer stilstaat. Doe het direct na het openen van de bak, want de lucht in de kamer begint het haar meteen weer te drogen.

Een paar dingen die misgaan. Te veel water in het zout: dan krijg je een oplossing zonder korrels en klopt de 75% niet. De bak tussendoor openen: dan begint het evenwicht opnieuw. Het instrument in de zon of op de verwarming zetten tijdens de proef: temperatuurverschillen in de bak geven condens en een verkeerde waarde.

Hoe vaak? Dat hangt af van hoe droog het instrument hangt. In een huis met centrale verwarming is het begin van het stookseizoen een logisch moment, en het voorjaar een tweede als je het precies wilt. Merk je dat de wijzer traag reageert of structureel lager staat dan een andere meter, dan is het tijd.

Raak het haar zelf nooit aan. Vet van je vingers maakt het ongevoelig, en dat is niet met regenereren op te lossen.

Sommige analoge instrumenten laten meer zien dan een percentage. Het bekendste type is de polymeter: een haarhygrometer met een thermometer en extra schalen waarmee je andere grootheden afleest.

De Fischer Polymeter 115 is zo'n instrument. Een haarhygrometer en een glasthermometer met vloeistof zitten in één behuizing van roestvast staal van 267 x 103 mm, bijna 27 centimeter hoog. Naast temperatuur en relatieve vochtigheid bepaal je er de absolute luchtvochtigheid, de dampdruk en het dauwpunt mee. De opgave voor vocht is ±3% in het midden- en hoge bereik en ±5% onder 25%; de thermometer loopt van -35 tot +65 °C. De prijs ligt op €76 tot €103.

Het dauwpunt is daarvan het nuttigst. Het is de temperatuur waarbij de lucht in de kamer waterdamp gaat afgeven. Is een oppervlak kouder dan dat punt, dan condenseert er vocht op. Met een polymeter lees je af dat het dauwpunt bij 20 °C en 60% rond 12 °C ligt, en weet je dat een buitenmuur die in de winter kouder wordt dan dat, nat kan worden. Digitale meters rekenen dat voor je uit; een polymeter laat het je zelf aflezen, zonder batterij.

De absolute luchtvochtigheid, in grammen water per kubieke meter lucht, is handig als je binnen en buiten wilt vergelijken. Koude buitenlucht van 90% bevat minder water dan warme binnenlucht van 50%. Daarom droogt ventileren in de winter het huis uit, ook als het buiten vochtig aanvoelt.

Dan de plek. Een analoge hygrometer hang je op een binnenmuur, op ooghoogte, uit de zon en niet boven een radiator of naast het fornuis. Kookdamp en vet zijn slecht voor haar. Een badkamer is geen goede vaste plek voor een haarinstrument: de voortdurende wisseling tussen heel nat en droog belast het element.

Buiten kan alleen als de fabrikant dat vermeldt. Van de instrumenten die we bekeken, is dat bij één model het geval; de synthetische comfortmeter is alleen voor binnen. Hang een instrument buiten altijd onder een afdak, uit de regen en de zon.

Hitte is de grootste vijand. Bij de Polymeter staat de waarschuwing dat langdurig gebruik boven +65 °C het instrument beschadigt. Een sauna, een broeikas in de volle zon of een vensterbank op het zuiden zijn dus geen plek voor een gewone haarhygrometer.

Controleer bij ontvangst of de wijzer vrij beweegt. Adem zachtjes tegen de achterkant: de wijzer moet na korte tijd omhoog komen. Blijft hij staan, dan is er tijdens het transport iets verschoven en kun je het instrument beter terugsturen dan zelf openmaken.

Wie zo met een analoge hygrometer omgaat, heeft er lang plezier van. Het is een van de weinige apparaten in huis waarbij onderhoud een kwestie is van zout, water en een schroevendraaier.

Een analoge hygrometer is geen onnauwkeurig sierstuk. Met een haarelement en ±3% meet hij op het niveau van een goede digitale handmeter, mits je hem onderhoudt. Dat onderhoud bestaat uit twee handelingen: het haar af en toe laten herstellen in vochtige lucht en de wijzer daarna bijstellen.

Doe dat met de zoutmethode. Een nacht in een afgesloten bak met nat keukenzout geeft 75%, een punt dat vastligt en dicht bij de waarden in huis zit. Afstellen op bijna 100% na een nacht buiten is minder betrouwbaar.

Wil je dat werk niet, kies dan een synthetisch element. Je levert wat nauwkeurigheid in en krijgt er een instrument voor terug dat je kunt ophangen en vergeten. En wil je meer weten dan het percentage, dan laat een polymeter je ook het dauwpunt aflezen.

Hang het instrument uit de zon, weg van hitte en vet, en raak het haar niet aan. Meer vraagt het niet.